سه‌د ساڵی داهاتو: پێشبینیه‌ك بۆ سه‌ده‌ی 21

د.سه‌ردار عه‌زیز


نوسه‌ری ئه‌م کتێبه جۆرج فریدمانه. ئه‌م لێکۆڵه‌ره‌وه‌یه به‌ڕێوەبه‌ری خانه‌ی توێژینه‌وه‌ی ستراتیژی ستراتفۆر- ه. ئه‌م خانه‌یه یه‌کێکه لهگه‌وره‌ترین خانه‌ی بیری ئینتلجینسی له جیهاندا، بەپێی زۆرێک له چاودێران به‌شێکه له ده‌زگای سیخوڕی ئه‌مەریکی سی ئای ئه‌ی. ویکیلیکس نزیکه‌ی سه‌د هه‌زار ئیمه‌یڵی ئه‌م خانه‌ی بڵاوکرده‌وه وه‌ك به‌شێک لەبه‌ڵگه‌نامه‌ی سی ئای ئه‌ی.

جۆرج فریدمان و ئه‌وانی تر له‌م خانه‌یه میتۆدی جیوپۆله‌‌تیک به‌كارده‌به‌ن بۆ ئه‌نجامدانی توێژنه‌وه‌كانیان. ئه‌م میتۆده به کورتی بریتیه لەتوانا هه‌مه‌چه‌شنه‌كانی وڵاتێک لەڕوی جوگرافی، سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، دانیشتوان، ئابوری، که‌لتوری سیاسی، پیشه‌سازی و زۆر بواری تر. چۆنێتی پێکه‌وه‌گرێدانی ئه‌م توانایانه لەهه‌ناوی ده‌وڵه‌تدا بۆ به‌رهه‌مهێنانی گه‌شه و ئاسایش پێویستی به زانیاری و هێزی سه‌ربازی هه‌یه، بۆیه په‌یوه‌ستکردنی ئه‌م بوارانه هه‌مو گرنگن. لەهه‌مانکاتدا بۆ خوێندنه‌وه و راڤه‌كردنی ئاراسته‌ی وڵاتێک مێژو و دیدی ئه‌و وڵاته بۆ پێگه‌ی خۆی گرنگه. ئه‌مانه هه‌مو پێکه‌وه وه‌ها ده‌كات که وڵاتێک چۆن خۆی ببینێت، چۆن خۆی به‌رهه‌م بهێنێت و چۆن لەپه‌یوه‌ندیدابێت له گه‌ڵ ده‌وروبه‌رو ئه‌وانیتردا.

به‌ به‌كاربردنی ئه‌م میتۆده جۆرج فریدمان هه‌وڵده‌دات له‌م کتێبه‌یدا نه‌خشه‌ی سیاسی سه‌ده‌ی داهاتو بخوێنێته‌وه. یه‌كه‌م هوشیاری پێمان ئه‌دات بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه ئه‌وه‌یه نابێت ئاگایی و بیرمان لەئێستادا قه‌تیس بکه‌ین ده‌بێت کراوه‌بین به‌رامبه‌ر گۆڕانکاری رادیکاڵ. بۆ نمونه ئه‌گه‌ر له ساڵی 1800 که‌سێک بیگوتایه که ئه‌مەریکا لەساڵی 1900 ده‌بێتە هێزێکی گه‌وره و لەناوه‌ندی سه‌ده‌ی بیست ده‌بێت به هێزێکی جیهانی، مایه‌ی پێکه‌نین بو. دیسانه‌وه ئه‌گه‌ر که‌سێک لەساڵی 1970 بیگوتایه له چل ساڵی داهاتودا چین ده‌بێته هێزێکی جیهانی مایه‌ی گاڵته‌پێکردن بو. بۆیه نابێت ته‌نها له‌و دیدانه‌‌دا خۆمان قه‌تیس بکه‌ین که لەئێستادا مانابه‌خشن بۆمان یان ده‌توانین وێنایان بکه‌ین. به‌ڵکو ده‌بێت هه‌وڵبده‌ین فراوانتر له‌وانه بنواڕین، وه‌ك مێژو پێمان ده‌ڵێت.

هه‌ندێک له گۆڕانکاری هه‌یه که لەئێستادا سه‌ره‌تای ده‌رکه‌وتوه و لەسه‌د ساڵی داهاتودا به‌رده‌وام ده‌بێت. یه‌كێک له‌م گۆڕانکاریانه دیموگرافیا یان دانیشتوانه. هه‌تا بێت لەهه‌مو جێگاکان ژماره‌ی ئه‌ندامانی خێزان بچوک ده‌بێته‌وه. به جۆرێک که لەناوه‌راستی سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا زۆرێک لەوڵاتانی دونیا رێژه‌ی مناڵبونیان تیایاندا به ئاستی ئه‌وروپایه، که مناڵێک بۆ مناڵ و نیوێکه. ئه‌مه وه‌ها ده‌کات که زۆر وڵاتان ناچار بن که پاره بده‌ن به خه‌ڵك بۆ ئه‌وه‌ی بڕوات بۆ وڵاته‌كه‌یان بۆ کار. لەبه‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا رێژه‌ی پیر زۆر ده‌بێت، چونکه خۆشگوزه‌رانی وه‌های کردوه که خه‌ڵک زۆرتر بژین. ئه‌م گۆڕنکاریه دانیشتوانیه ئه‌مڕۆ مایه‌ی مشتومڕه، ئایا پێویسته که وڵاتانی هه‌ژار ئاستی دانیشتوانیان که‌م بکه‌نه‌وه. هه‌ندێک ده‌ڵێن به‌ڵێ چونکه ئه‌وه ده‌بێته هۆی باشی ئاستی بژێوی، هه‌ندێکی تر پێیان وایه ئه‌گه‌ر بێتو وڵاتانی هه‌‌ژار رێژه‌ی دانیشتوانیان که‌م بکه‌نه‌وه ئه‌وا لەئه‌نجامدا هه‌ر به هه‌ژاری ده‌مێننه‌وه، چونکه هه‌رزو کۆمه‌ڵگاکه‌یان پیرده‌بێت و لەڕەی ده‌ستی کارو داهێنانه‌وه لاواز ده‌بن. جۆرج فریدمان خۆی به‌م کێشانه‌وه سه‌رقاڵ ناکات.

فریدمان دو پێشبینی ده‌كات: یه‌كه‌م پێشبینی هێڵه‌كانی ناسه‌قامگیری لەجیهاندا، دوه‌م پێشبینی وڵاتانی کاریگه‌ر. به مانایه‌كی تر، پانتاییه‌كانی ناسه‌قامگیری لەسه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا لەکوێن و ئه‌و وڵاتانه‌ی که ده‌بنه وڵاتی به‌هێز کامانه‌ن. یه‌كه‌م پانتایی ناسه‌قامگیری لەزه‌ریای هـێمندایه. گه‌شه‌ی وڵاتانی ئاسیای دور وه‌ک چین، یابان، کۆریای باشور، هیند تا ئاستێک، وه‌هایکردوه که وه‌رچه‌رخانێک لەبازرگانی جیهانیدا رویداوه. فریدمان ده‌ڵێت لەساڵی 1991 که یه‌كێتی سۆڤیه‌ت روخا، لەهه‌مان ساڵدا رێژه‌ی بازرگانی لەنێوان ئه‌مەریکا و وڵاتانی زه‌ریای هێمندا زیاتر بو به به‌راورد به ئه‌وروپا. لای ئه‌و روخانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ساته‌وه‌ختێک بو که شارستانی ئه‌وروپی کۆتایی هات. شارستانی ئه‌وروپی ته‌مه‌نی نزیکه‌ی پێنج سه‌د ساڵ بو. لەراستیدا لەسه‌ر گۆی زه‌وی ته‌نها ئه‌وروپا لەدۆخی شارستانیدایه. لەڕوی جیوپۆله‌تیکه‌وه ئه‌م چه‌مکه مانای جیاوازه لەڕشته‌ی تردا. لەجیوپۆله‌تیکدا سێ قۆناغ هه‌یه، به‌ربه‌ری (وه‌حشی)، شارستانی، هه‌ڵوه‌شان. به‌ربه‌ری ئه‌و سیسته‌مه‌یه که بڕوای وه‌هایه که ده‌بێت ئه‌و یاسایه‌ی خۆی به‌باشی ده‌زانێت به‌سه‌ر دونیایدا بسه‌پێنرێت. شارستانی ئه‌و قۆناغه‌یه که یاسایه‌ك به باش ده‌زانرێت، به‌ڵام لەهه‌مانکاتدا به ئاسایی وه‌رده‌گیرێت ئه‌گه‌ر ئه‌وانیتر به‌باشی نه‌زانن، هه‌ڵوه‌شان ئه‌و قۆناغه‌یه که هێزێک پاش شارستانی بونی پێی ده‌گات ئه‌ویش بریتیه لەنه‌مانی رۆڵی لەدونیادا بەهۆی شارستانی بونیه‌وه. به‌م پێیه ئه‌گه‌ر ئه‌وروپا شارستانی بێت ئه‌وا ئه‌مەریکا هێشتا به‌ربه‌ریه، یان وه‌حشیه. لەراستیدا فریدمان بڕوای وه‌هایه که ئه‌مەریکا لەقۆناغی هه‌رزه‌كاریدایه، هه‌مو ئه‌و سیفه‌تانه‌ی تیادایه که لەکه‌سێکی هه‌رزه‌كاردا هه‌یه. بۆ نمونه زیاد لەپێویست بڕوای به خۆیه‌تی، به‌ڵام لەهه‌مانکاتدا به‌ده‌ست هه‌ست به که‌میکردنه‌وه ده‌ناڵێنێت.

به‌م پێیه ئه‌مەریکا لەسه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا بەهێزی باڵا ده‌مێنێته‌وه. لەمێژوی مرۆڤایه‌تیدا هیچ وڵاتێکی تری وه‌ك ئه‌مەریکا بونی نه‌بوه. تاکه وڵاته لەدونیادا که سه‌رجه‌م رێڕه‌وه ده‌ریایه‌كانی به ده‌سته، لەهه‌مو جێگا ستراتیژیه‌كانی دونیا هێزی هه‌یه، هیچ هێزێک ناتوانێت رکه‌به‌رایه‌تی بکات و نه‌ڕوخێت، چونکه رکه‌به‌رایه‌تی ئه‌مەریکا زۆر گرانه، به تایبه‌ت لەڕوی تێچونه‌وه.

ئه‌م دیده به پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیده‌وه‌یه که ده‌ڵێت چین وڵاتی زلهێزی جیهانی ده‌بێت. لەراستیدا چین ئه‌گه‌ری هه‌یه که وه‌ك یه‌ك وڵات نه‌مێنێته‌وه، به‌ڵکو روبه‌ڕوی په‌رتبون بێته‌وه. هێشتا نیوه‌ی چین داهاتیان که‌متر له 2000 دۆلاره لەساڵێکدا. چین داهێنه‌ر نیه به‌ڵکو جێگایه‌كه بۆ کرێکاری هه‌رزان، به جۆرێک ئه‌گه‌ر کۆمپانیا رۆژئاواییه‌كان بکشێنه‌وه برسێتی روئه‌كاته چین، لەهه‌مانکاتدا سیسته‌می کۆمۆنیستی لەناوه‌وه سه‌رمایه‌داری، تا ئه‌وپه‌ڕی گه‌نده‌ڵ، به فیڕۆده‌ری سامان، بونی واسته و واسته‌کاریه‌كی زۆر هه‌مو رێگرن له‌وه‌ی چین ببێته وڵاتێکی به‌‌هێز. ئه‌مڕۆ چین پاره پێکه‌وه‌ی گرێداوه، به‌ڵام کاتێک توشی قه‌یران بێت ئه‌وه‌ده‌بێت په‌نا بۆ ناسیونالیزم ببات، لەدۆخێکی وه‌هادا دیسانه‌وه ناچارده‌بێت که په‌نا بۆ دژایه‌تی بیانیان ببات، زینۆفۆبیا، که به‌شێکی دێڕینی مێژوی چین خۆیه‌تی، ئه‌مه‌ش کۆتایی گه‌شه‌ی ئابوری ئه‌و وڵاته‌یه.

ناوچه‌ی ناسه‌قامگیری تر ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵاته. روسیا یه‌كێکه له‌و وڵاتانه‌ی تر که قسه لەسه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌كرێت. روسیا وڵاتێکه چه‌‌ندێک گه‌‌وره‌یه هێنده به ده‌ست ناسه‌قامگیریه‌وه ده‌ناڵێنێت. روس لەپێناو سه‌قامگیریدا ده‌بێت سنوری قه‌ڵه‌مڕه‌ویان فراوان بکه‌ن. ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه وه‌ک لەمێژودا رویدا دوچاری روبه‌ڕونه‌وه‌یان ده‌کاته‌وه لەگه‌ڵ ئه‌وروپادا. ئه‌گه‌ر هه‌‌وڵی فراوانی قه‌ڵه‌مڕه‌ویان نه‌ده‌ن ئه‌وا ناتۆ به تایبه‌ت ئه‌مەریکا هه‌تابێت سنوری قه‌ڵه‌مڕه‌وی فراوان ده‌كات و لەئه‌نجامدا ده‌خوازێت که روسیا هه‌ڵوه‌شێنێت. روس ئاگادارن له‌مه بۆیه دژ به هه‌مو هه‌وڵه‌كانی ئه‌مەریکا و ئه‌وروپان بۆ په‌لکێشانی زیاتر. لێره‌وه فریدمان باس لەپۆڵۆنیا ده‌کات وه‌ك وڵاتێک که ده‌بێته وڵاتێکی خاوه‌ن پێگه‌ی به‌هێز لەناوچه‌كه‌دا. وه‌ک چۆن کۆریای باشور لەئه‌نجامی سیاسه‌تی کرانه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر ئه‌مەریکا و سه‌رمایه‌داری بوه وڵاتێکی به‌هێز پۆڵۆنیاش لەپێگه‌ی جوگرافیدا، به پشتیوانی ئه‌مەریکا وه‌ک بازاڕی سه‌رمایه‌‌داری لەهه‌مان پێگه‌دایه. پۆڵۆنیه‌كان به ئاگان له‌مه، له هه‌‌مانکاتدا لەڕوی مێژوییه‌وه رقی زۆریان لەئه‌ڵمان و روسه، بۆیه هه‌تا بێت زیاتر لەئه‌مەریکا نزیک ده‌بنه‌وه.

وڵاتێکی تر که بۆ ناوچه‌ی خۆمان گرنگه و فریدمان بڕوای وه‌هایه ده‌بێته وڵاتێکی به‌هێز لەسه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا تورکیایه. هیچ وڵاتێکی تری ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست هێنده‌ی تورکیا به پیشه‌سازی نه‌بوه، هێنده‌ی تورکیا داهاتی زۆرنیه، هێنده‌ی تورکیا مۆدرین نیه، هێنده‌ی تورکیا گونجاونیه لەگه‌ڵ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و بازاڕی جیهانیدا. وڵاتانی تری وه‌ك ئێران یان میسر یان سعودیه به هیچ شێوه‌یه‌ك ناتوانن ئه‌و رۆڵه ببینن لەبه‌ر سروشتی سیسته‌می سیاسی و ئاستی هه‌ژاری و خراپی سیسته‌می خوێندن و پشێوی کۆمه‌ڵایه‌تی و مۆدرین نه‌بون و ته‌ریکی لەسیسته‌می جیهانی به‌تایبه‌ت ئه‌مەریکا. تورکیا تاکه وڵاتی ئیسلامی ده‌بێت که وه‌ك وڵاتێکی به‌هێز ده‌رده‌که‌وێت لەسه‌ده‌ی بسیت و یه‌كدا.

ئه‌وه‌ی شایانی باسه که کتێبه‌كه‌ی فریدمان لەساڵی 2009 لەچاپدراوه، زۆرێک لەپێشبینیه‌كانی هاتونه‌ته دی. ناکرێت وه‌ك ده‌قێکی پیرۆز ته‌ماشای بکه‌ین، به‌ڵام به‌رچاو رونی زۆر ده‌دات.
12/03/2014 بینین: 2863
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
هه‌ڵبژاردنه ناوخۆییه‌كانی تورکیا: خوێندنه‌وه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی...
ئه‌ردۆغان: سه‌ختترین تاقیکردنه‌وه...
حکومه‌تی کاربه‌ڕێکه‌ر چیه؟ ده‌بێت چۆن بێت؟...
مانا قوڵه‌کانی مه‌رگی کاوه گه‌رمیانی...
ره‌خنه و ده‌سه‌ڵات: فۆکۆ و کوردستان...
سه‌رده‌می پوکانه‌وه، سه‌رده‌می دیکتاتۆر...
سامانی سروشتی له ئیسرائیل و سامانی سروشتی له هه‌رێم...
هاتنی مالیکی: دیپلۆماسیه‌تی پارتی...
خه‌ڵک وه‌ك ئه‌كته‌رێکی سیاسی نوێ له هه‌رێم...
قه‌یرانی سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم: ره‌هه‌ندی نێوده‌وڵه‌تی...
به‌ره‌و نه‌مانی شه‌رعیه‌ت...
راپۆرتی EITI ده‌رباره‌ی فرۆشی نه‌وتی عێراق...
دونیای بڵقه‌که: سه‌رکرده‌ی کورد و قه‌یران...
کێ خاوه‌نی نه‌‌وتی کوردستانه؟...
(ئاکەپ)و کورد...
پڕۆژەی خوێندنەوەی عەقڵی سیاسی كوردی...
حوکمکردن وەک پاداشت...
تێڕامانێک له ئازادیی بیر‌و را د‌‌ه‌ربڕین...
ئا‌گامبین به ‌کوردی...
گۆڕان: ئاشتکردنه‌وه‌ی راستی‌و ده‌سه‌ڵات...
نوێترین هه‌واڵ...
هه‌ڵبژارده‌ی‌ قه‌ته‌ر بو به‌ پاڵه‌وانی وڵاتانی كه‌نداو...
دوزخورماتو؛ ته‌نگ به‌ سوننه‌ مه‌زهه‌به‌كانی شاره‌كه‌ هه‌ڵچنراوه‌...
به‌غدا ده‌ستیكرد به‌فرۆشتنی نه‌وتی‌ هه‌رێم كه‌ركوك...
په‌رله‌مان گفتوگۆ له‌سه‌ر قه‌رزه‌ پێنج ملیاریه‌كه‌ی حكومه‌تی‌ هه‌رێم ده‌كات...
به‌هۆی‌ سه‌ختی‌ برینه‌كه‌یه‌وه‌؛ كوڕه‌كه‌ی‌ حه‌مه‌ی‌ حاجی‌ مه‌حمود شه‌هید بو ......
وەزیری دارايی عێراق؛ بودجەی ساڵی (٢٠١٥)ی عێراق (١٠٠) ملیار دۆلارە.. بەم نزیکانە ...
پێشمه‌رگه‌ ته‌لوه‌ردی كۆنترۆڵكرده‌وه‌ .. داعش به‌ره‌و حه‌ویجه‌ هه‌ڵدێت...
هێشتا كارمه‌ندانی كۆمسیۆن پاداشتی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی (٣٠) نیسانیان پێنەدراوە...
به‌وێنه‌؛ دژی هێرشكردنه‌ سه‌ر قوتابخانه‌ و مامۆستاكه‌ی كه‌لار له‌لایه‌ن میلیشیا ...
پێشمه‌رگه‌ بیره‌ نه‌وتیه‌كانی‌ دبس له‌ داعش پاك ده‌كاته‌وه‌...
په‌رله‌مانتاران داوای لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ پێشێلكاری میلیشیا شیعه‌كان له‌كه‌لار ده‌ك...
والی هیتی داعش كوژرا ... به‌رپرسی كۆمه‌ڵكوژی هۆزی ئه‌لبونه‌مره‌...
جبوری: پێشبینی‌ هاتنی‌ بودجە دەکەم بۆ په‌رله‌مان ...
پێشمەرگە گەورەترین سەرکەوتن تۆمار دەکات.. لەسەر بەنداوی حەمرین ئاڵای کوردستان هە...
وەزارەتی دارایی پلەی جێگری دوەم هەڵدەوەشێنێتەوە...
هەرێمی کوردستان؛ له‌ماوه‌ی شەش ساڵدا توندوتیژی به‌رامبه‌ر ژنان 100% زیادیكردوه‌...
گوندی بایزە کۆنتڕۆڵکرا.. پێشمەرگە بەرەو حەمرین پێشڕەوی دەکات...
میسی‌ ژماره‌یه‌كی‌ دیکەی پێوانه‌یی‌ تۆمار كرد...
ئاماژەکانی تیرۆر لە وڵاتان.. عێراق یەکەمە...
ژمارەی دانیشتوانی زەوی و هێڵەکانی تەلەفۆن یەکسان دەبێت...
پۆلیسەکەی ئەمەریکا دوای ئازادکردنی: ویژدانم ئاسودەیە...
ڤیدیۆ؛ داعش راهێنان به‌ منداڵانی‌ رقە ده‌كات...
حکومەتی عێراق (60) یاسای رەوانەی پەرلەمان کردوە...
کەرکوک؛ داعش لە سێ قۆڵەوە تێکشکێنرا...
ئه‌مشه‌و پێشمه‌رگه‌ رێی‌ له‌ پێشڕه‌وی داعش گرت...