له‌ میدیاکانه‌وه‌                               
پیاوێك‌و زمانێك

میر جه‌لاده‌ت عالی به‌درخان

نوسه‌ر: میر جه‌لاده‌ت عالی به‌درخان
وه‌رگێڕانی‌: عه‌لی شێخۆ - كورده‌وان فاروق

كاتێك كه‌ پیاوێكی زیره‌ك‌و به‌هێز په‌یداده‌بێت، ده‌توانێت به‌ ته‌نیا زمانێكی پارچه‌ پارچه‌ سازبكات، ئه‌وكات دورنییه‌ زمانێكی مردوش زیندوبكاته‌وه‌.

ئێمه‌ ئێستا باسی پیاوێكی له‌وشێوه‌یه‌ ده‌كه‌ین كه‌ په‌یدابوه‌‌و زمانێكی مردوشی تازه‌كردوه‌ته‌وه‌‌و ئه‌و زمانه‌شی خستوه‌ته‌ ناو زمانه‌ زندوه‌كانه‌وه‌، ناو ئه‌و زمانانه‌ی كه‌ مرۆڤ قسه‌ی پێده‌كه‌ن‌و مه‌به‌ستی خۆیانی پێ‌ ده‌رده‌بڕن.
ئێمه‌ وتمان زمانه‌ زیندوه‌كان‌و زمانه‌ مردوه‌كان، بێگومان له‌بواری ژیاندا زمانیش ‌وه‌كو مرۆڤ‌و ‌وه‌كو هه‌ر زینده‌وه‌رێك زاوزێ‌ ده‌كات، ده‌ژی‌و ده‌مرێت.

هه‌ندێك له‌ زمانه‌ مردوه‌كان هه‌ن بزر ده‌بن‌و دوای خۆیان هیچ شتێك به‌جێناهێڵن، نه‌ نوسینێك، نه‌ په‌رتوكێك، هه‌ندێكیش له‌دوای خۆیان پاشماوه‌ی گه‌وره‌‌و كتێبی هێژا به‌جێده‌هێڵن، ئه‌و كتێبانه‌ش تائێستا ده‌خوێنرێنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و زمانانه‌ بۆخۆیان مردون، له‌به‌رئه‌وه‌ی زمانی قسه‌كردن نین‌و هیچ كه‌سێكیش قسه‌یان پێناكات.

له‌ ئه‌وروپا زمانی لاتینی، له‌ خۆرهه‌ڵاتیش زمانی عیبری زمانی مردوبون، لاتینی تائێستاش زمانێكی مردوه‌، به‌ڵام عیبری ئیدی زمانێكی مردونییه‌، به‌ڵكو زمانێكی زیندوه‌.

به‌ڵێ ئه‌و پیاوه‌ به‌توانایه‌ له‌نێوان جوله‌كه‌كاندا ده‌ركه‌وت‌و زمانی عیبری نۆژه‌ن‌و تازه‌كرده‌وه‌، عیبری خۆی زمانێكی سامی كۆنه‌، هاوڕێی زمانی عه‌ره‌بییه‌، ته‌ورات یه‌كێكه‌ له‌و چوار كتێبه‌ گه‌ورانه‌ی كه‌ به‌ عیبری ‌وتراوه‌‌و نوسراوه‌، به‌ ته‌نیا زاناكان ده‌یانزانی‌و له‌ كڵێساندا ته‌ورات به‌م زمانه‌ ده‌خوێنرایه‌وه‌.

جوله‌كه‌كان به‌ زمانی دیكه‌ی ئه‌و ‌وڵاتانه‌ی كه‌ تێیدا نیشته‌جێبون، قسه‌یان ده‌كرد، ‌واته‌ زمانێكی میللی سه‌ربه‌خۆ بۆ جوله‌كه‌كان نه‌بو، له‌به‌رئه‌وه‌ به‌ زمانه‌ بیانییه‌كان قسه‌یان ده‌كرد.

له‌ ساڵی 1877دا توركیا له‌ شه‌ڕی به‌رامبه‌ر روسیادا شكستی خوارد، به‌وهۆیه‌وه‌ میلله‌تانی به‌لقان له‌ بنده‌ستی توركه‌كان رزگاریان بون، رزگاركردنی گه‌لانی به‌لقان به‌ یارمه‌تیی روسیا ئه‌نجامدرا، روسیا زۆر خه‌ریكی ئه‌و كاره‌ بو، هه‌روه‌ها رۆژنامه‌كانی روسیش زۆر باس له‌ تێكۆشینی میلله‌ت‌و ‌وڵاتانی به‌لقانی تازه‌ی ده‌كرد.

له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ روسیا گه‌نجێكی جوله‌كه‌ به‌ ناوی ئه‌لیێزه‌ر بن یه‌هودا هه‌بو، كوڕه‌كه‌ی یه‌هودا ‌وه‌كو هه‌ركه‌سێك خه‌ریكی ئه‌و شه‌ڕه‌ بو، ته‌ماشای ده‌كرد كه‌ میلله‌ته‌كانی بنده‌ست ‌وه‌كو سربی‌و بولگاری‌و ئه‌وانی دیكه‌ له‌ژێر نیری داگیركه‌ره‌كه‌یان رزگارده‌بن‌و ئامانجه‌كه‌یان به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆبون به‌دیده‌هێنن. یه‌هودا له‌گه‌ڵ‌ ئه‌م روداوانه‌دا له‌ بارودۆخی میلله‌تی خۆشی ئاگادارده‌بو، به‌و بارودۆخه‌ زۆر خه‌مبار ده‌بو.

یه‌هودا تێبینی ده‌كرد كه‌ ره‌وشی میلله‌ته‌كه‌ی له‌ ره‌وشی هه‌ر میلله‌تێكی دیكه‌ خراپتره‌، چونكه‌ جوله‌كه‌ نه‌ك به‌ ته‌نیا بێ‌ ‌وڵات‌و بێ‌ حكومه‌ت بون، به‌ڵكو زمانیشیان نییه‌‌و به‌ زمانی خه‌ڵكانی دیكه‌ قسه‌ده‌كه‌ن.

جوله‌كه‌ی گه‌نج بإیاری خۆی دا‌و له‌دڵی خۆیدا وتی ده‌بێت جوله‌كه‌كان بگه‌ڕێنه‌وه‌ ‌وڵاته‌ دێرینه‌كه‌ی خۆیان، ‌وڵاتی كوڕه‌كانی ئیسرائیل، هه‌روه‌ها ده‌بێت جوله‌كه‌كان ‌وه‌كو خه‌ڵكی زمانیان هه‌بێت‌و هه‌مویان قسه‌ی پێبكه‌ن، ئه‌م زمانه‌ش زمانی پێشتریان، زمانی عیبرییه‌.

یه‌هودا فێری زمانی خۆی بو، ساڵی 1878 به‌ره‌و پاریس، ئه‌و شاره‌ هاوینه‌هه‌واره‌ به‌ڕێكه‌وت، له‌‌وێ‌ ئه‌لیێزه‌ر بن یه‌هودا تێكه‌ڵاوی جوله‌كه‌كانی پاریس بو، ئه‌لیێزه‌ر له‌لایه‌كه‌وه‌ زمانه‌كه‌ی به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌برد، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ هزری میللی خۆی بڵاوده‌كرده‌وه‌، به‌ڵام میلله‌ته‌كه‌ی خۆی له‌ به‌رامبه‌ری ده‌وه‌ستان‌و پێیان ده‌وت ئه‌مه‌ مرۆڤێكی شێته‌، به‌ڵام یه‌هودا گوێی له‌ قسه‌یان نه‌ده‌گرت‌و له‌پێناوی هیوای گه‌وره‌دا خۆی به‌ هه‌ستێكی جوان‌و به‌رز خه‌باتی ده‌كرد. یه‌هودا له‌به‌رچاوی خۆی دانابو له‌ میلله‌تی بێ‌ زمانی خۆی، میلله‌تێكی خاوه‌ن زمان دروستبكات.
یه‌هودا خۆی فێری زمانه‌كه‌ی، زمانی عیبری بوه‌‌و ئێستا ئه‌و ده‌یه‌وێت عیبری له‌نێوان كۆمه‌ڵگای میلله‌ته‌كه‌شیدا بڵاوبكاته‌وه‌، بۆ چاندنی تۆوه‌كه‌ی پێویستی به‌ زه‌وییه‌ك هه‌بو. له‌ ساڵی 1881دا ئه‌لیێزه‌ر كچی مامۆستاكه‌ی خۆی هێنا‌و به‌ره‌و فه‌له‌ستین به‌ڕێكه‌وتن، به‌مشێوه‌یه‌ ژنێك، گه‌وره‌ خانمێك له‌به‌رده‌ستی په‌یدابو، یه‌هودا له‌ رێگای گه‌شته‌كه‌یدا ‌وانه‌ی به‌ ژنه‌كه‌ی ده‌وت، هه‌تا گه‌یشتنه‌ خاكی فه‌له‌ستین ژنه‌كه‌ی فێری چه‌ند ‌وشه‌یه‌كی عیبری  بو.

كاتێك پێیان نایه‌ خاكی پێشوی خۆیانه‌وه‌، یه‌هودا به‌ ژنه‌كه‌ی ‌وت: "له‌مه‌‌ودوا ئێمه‌ ته‌نیا به‌ عیبری قسه‌ ده‌كه‌ین"، ژنه‌كه‌ زۆر كه‌م عیبری ده‌زانی، له‌به‌رئه‌وه‌ زۆر هه‌وڵی دا، به‌ڵام مێرده‌كه‌ی له‌ بڕیاری خۆی پاشگه‌ز نه‌بوه‌وه‌، پێویستی به‌ ئاماژه‌كردنیش نییه‌ كه‌ منداڵه‌كانی یه‌هودا تا گه‌وره‌ش بون جگه‌ له‌ عیبری زمانێكی دیكه‌یان نه‌ده‌زانی، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ناو خه‌ڵكدا ‌وه‌كو كه‌سانی لاڵ‌ له‌قه‌ڵه‌م ده‌دران، به‌ڵام به‌م هه‌وڵه‌ گه‌لی جوله‌كه‌ ‌وه‌كو میلله‌تانی دیكه‌ بوه‌ته‌ خاوه‌نی زمانێكی سه‌ربه‌خۆ.

یه‌هودا‌و خێزانه‌كه‌ی له‌ گه‌مارۆدا ده‌ژیان، به‌ڵام بێباك بون، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئامانجی گه‌وره‌ پێویستی به‌ فیداكاریی گه‌وره‌ هه‌یه‌، خواردنی یه‌هودا نانی ‌وشك بو، به‌ڵام كاتێك كه‌ ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌ی به‌ عیبری  قسه‌یان ده‌كرد، خۆی به‌ به‌ختیارترین مرۆڤ ده‌زانی له‌ جیهاندا.

دواتر یه‌هودا رۆژنامه‌یه‌كی به‌ عیبری  بڵاوكرده‌وه‌‌و خوێنه‌ریشی بۆخۆی په‌یداكرد، ‌ورده‌‌ورده‌ له‌ چه‌ند خوێندنگایه‌كی جوله‌كه‌كان ده‌ست به‌ خوێندنی عیبری كرا، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ یه‌هودا فه‌رهه‌نگێكی بۆ میلله‌ته‌كه‌ی سازكرد، ئه‌و ‌وشانه‌ی كه‌ له‌ زمانه‌ مردوه‌كاندا نین، بۆ فه‌رهه‌نگه‌كه‌ی زیاد ده‌كرد، زمانی عیبریش له‌ناو جوله‌كه‌كاندا بڵاوده‌بوه‌وه‌. له‌ ساڵی 1922دا كاتێك كه‌ ئه‌لیێزه‌ر مرد، زمانی عیبری كه‌ پێش (30- 40) ساڵ‌ زمانێكی مردوبو، ببوه‌ زمانی میلله‌ته‌كه‌ی. ئه‌م زمانه‌ ئێستا (میر جه‌لاده‌ت ئه‌م گوتاره‌ پێش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ ساڵی 1942دا نوسیوه‌) له‌ فه‌له‌ستین هاوشانی عه‌ره‌بی‌و ئینگلیزی زمانێكی فه‌رمییه‌، زمانی ده‌وڵه‌ت‌و حكومه‌تیشه‌.

ئه‌ی گه‌لی كورد ئه‌مه‌یه‌ پیاوێك‌و زمانێك‌و ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ توانای پیاوێك ده‌كرێت.
له‌ئاكامی كاری ئه‌م پیاوه‌دا په‌ند‌و شیره‌تی گه‌وره‌ هه‌یه‌، هه‌ر میلله‌تێكی بنده‌ست‌و بێ‌ زمان یان بێ‌ زمانی نوسین، ده‌بێت په‌ندی لێوه‌رگرێت، ئێمه‌ی كورد زمانێكی نازدارمان هه‌یه‌‌و قسه‌ی پێده‌كه‌ین، زۆربه‌مان جگه‌ له‌م زمانه‌، زمانێكی دیكه‌ نازانین، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ ئێمه‌ فێری خوێندن‌و نوسینی زمانی خۆمان ببین.

ئه‌مڕۆ فێربونی خوێندن‌و نوسینی زمانی دایك بۆ هه‌ر میلله‌تێك نه‌ك كارێكی كه‌سییه‌، به‌ڵكو ئه‌ركێكی میللیشه‌، هه‌ركه‌سێك ئه‌م ئه‌ركه‌ی جێبه‌جێنه‌كردوه‌، ئه‌ركی میللیی خۆشی جێبه‌جێنه‌كردوه‌‌و به‌كه‌ڵكی میلله‌ته‌كه‌شی نایه‌ت، مرۆڤ تا خۆی سه‌ر به‌ میلله‌تێك بزانێت، ده‌بێت به‌كه‌ڵكی میلله‌ته‌كه‌ی بێت.

دوای ئه‌وه‌ی ئێمه‌ی كوردیش ‌وه‌كو میلله‌تانی دیكه‌ بوینه‌ته‌ خاوه‌نی ئه‌لفوبێیه‌كی سه‌ربه‌خۆ، خوێندن‌و نوسینی زمانه‌كه‌مان زۆر ئاسان بوه‌، ئه‌زمونمان ئاشكرای ده‌كات كه‌ مرۆڤی كورد توانای هه‌یه‌ له‌ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌ك تا چوار هه‌فته‌دا فێری خوێندن‌و نوسینی زمانی خۆی ببێت.

به‌ڵێ زۆربه‌ی كورده‌كان ته‌نیا زمانی دایكی خۆیان ده‌زانن، له‌به‌رئه‌وه‌ چ له‌ ماڵ‌ بێت چ له‌ ده‌ره‌وه‌، ته‌نیا به‌ كوردی قسه‌ده‌كه‌ن، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ كورده‌كان هه‌ن له‌ ‌وڵاتانی بیانی له‌دایكبون یان له‌و ‌وڵاتانه‌ ده‌ژین، ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ ئه‌وانه‌ پێویسته‌ ئه‌گه‌ر زمانی خۆیان نازانن، پێش هه‌مو شتێك فێری زمانی خۆیان ببن‌و دواتر له‌ ماڵی خۆیان له‌گه‌ڵ‌ خزم‌و كه‌سوكاریان هه‌ر‌وه‌كو ئه‌لیێزه‌ر ته‌نیا به‌ كوردی قسه‌بكه‌ن.

به‌ڵێ ده‌بێت ئه‌م كوردانه‌ كاتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ دێنه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌، ‌وه‌كو چۆن جلوبه‌رگی ده‌ره‌وه‌ به‌ جلوبه‌رگی ناوماڵ‌ ده‌گۆڕن، زمانی خۆشیان به‌وشێوه‌یه‌ بگۆڕن‌و به‌ زمانی شكستی له‌ ماڵه‌وه‌ قسه‌ نه‌كه‌ن‌و زمانی ماڵ‌، زمانی دایك ‌وه‌كو شتێكی پیرۆز بپارێزن.


سه‌رچاوه‌: ئازیزان، هه‌ره‌كۆل، (1942) (پیاوێك‌و زمانێك)، (هاوار) ژماره‌ (40).
سه‌رچاوه‌ به‌ نوسینی ئه‌سڵ‌:
Azîzan, Herekol, (1942), »Hawar«, »Zilamek û zimanek«, hjm. 40

Monday, April 20, 2009
    Print     Send this link     Add to favorites


Sbeiy.com © 2007-2011 All rights reserved    
ئه‌مه‌ریكا: له‌گه‌ڵ ئێران په‌یوه‌نده‌ی‌ راسته‌وخۆمان هه‌یه‌ مامۆستایانی هاوبه‌ش ستایشی سه‌رجه‌م مامۆستایانی‌ كوردستان ده‌كات به‌غدا؛ به‌هۆی ته‌قینه‌وه‌ی دو بۆمبه‌وه، 70 كه‌س بون به‌ قوربانی‌ به‌هۆی‌ كوشتنی‌ خوشكه‌زاكه‌یه‌وه‌، میرێكی كوه‌یتی‌ له‌ سێداره‌ ده‌درێت چوارقوڕنه‌؛ كارمه‌ندانی به‌شی سیانه‌ی كاره‌با مانیانگرت بۆ وه‌رگرتنی خوێندكارانی هه‌رێم، نوێنه‌ری‌ 22 زانكۆی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ هه‌ولێرن سوریا؛ ئه‌مڕۆ پێنجشه‌ممه‌، 14 كه‌س كوژراون هه‌ولێر؛ چه‌ندین كه‌س ناویان له‌ناو ليستى (دامه‌زراوان) و (دانه‌مه‌زراوان)دا نه‌هاتوه‌ته‌وه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی شۆڕشگێڕانی‌ لیبیا: قه‌زافی له‌ شاری‌ سیرته‌ عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان: حكومه‌تی‌ توركیا گفتوگۆكانی‌ له‌گه‌ڵ كورد وه‌ستاندوه‌ هۆشیار زێباری‌: بونی په‌كه‌كه‌ له‌سه‌ر خاكی عێراق ناشه‌رعیه‌و جێگه‌ی‌ قبوڵكردن نیه‌ 5 هه‌زار یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبون له‌ شاره‌كاندا بۆ هێزه‌كانی ناوخۆ دروستده‌كرێت ئه‌ڵمانیا؛ تارا جاف و داریوشی‌ ئیقبالی‌ كۆنسێرتێك كۆیان ده‌كاته‌وه‌ سلێمانی؛ به‌ڕێوه‌به‌ری كه‌ناڵی ئاسمانی په‌یام بانگهێشتی دادگا کراو به‌ به‌ڵێننامه‌ی شه‌خسی ئازاد کرا شانۆگه‌ری‌ گێژه‌ن نمایش ده‌كرێ