خالید رهزا ئهمین
دوابه دوای وتاره رهخنهیییهكهی كاك نهوشیروانمستهفا لهسهر پارلهمانی كوردوستان كه، له ماڵپهڕی سبهی دا بڵاوكرایهوه، كومهڵێك پارلهمانتار به وتار، لێدوان و چاوپێكهوتنی رۆژنامهنوسی، وهڵامیاندایهوه.
دوان لهوانه: وتارهكهی خاتو كوێستان محهمهدی پارلهمانتارله ماڵپهڕی سبهی و، چاوپێكهوتنهكهی كاك عهدنان مفتی سهرۆك پارلهمان،لهگهڵ ههفتهنامهی هاوڵاتی (30/5/2007) بون. ههردووكیان له سهر زۆریی موچهیپارلهمانتارهكان قسهیان كردوه.
كاك عهدنان پێی وایه موچهیپارلهمانتارانی کوردستان زۆرنییه، بهڵكه هی فهرمانبهران كهمه! کهچی خاتوكوێستان بهپێیچهوانهوه، پێی وایه موچهی پارلهمانتاران لهچاو فهرمانبهرانیتردا، زۆره. بهڵام لهچاو موچهی وهزیرهكانی حوکمهتی ههرێم و،پارلهمانتارهكانی بهغداد، كهمه.
خاتو كوێستان له وهڵامهکهی دا لهنوسهری وتارهکه ئهپرسێت: " ئایا بهرێزتان دهزانن موچهی ئهندامانیپهڕلهمانی كوردستان به بهراورد لهگهڵ موچهی ئهندام پارلهمانی وڵاتانی ترداكهمترین موچهیه؟ تهنانهت له هی پارلهمانتارانی ههژارترین وڵاتیدنیاش".
بۆ بهرچاو ڕۆشنیی پارلهمانتارانی کوردستان و خوێنهری ئازیزیش،ههوڵ ئهدهم به دوو وتار رۆشنایی بخهمه سهر موچهی پارلهمانتارانی وڵاتیهۆڵاند و، موچهی وهزیرهکانی حوکمهتی هۆڵاندی. ئهوجا هیودارم خوێنهر و خهڵکیکوردستان خۆیان بهراورد له نێوان موچهی پارلهمانتار و وهزیرهکانی خۆمان وپارلهمانتار و وهزیرهکانی وڵاتی هۆڵاند دا بکهن، بزانن ئهو قسهیه راسته کهئهڵێ "لهدنیادا کهمترین موچه هی ئهندام پارلهمانهکانیکوردستانه"؟!
من ئهم زانیارییانهم له وێب سایدی رهسمیی دایرهی باج وخهراجی حوکمهتی هۆڵاندی و پهڕلهمانی هۆڵاندی وهرگرتون. لێره چونکه زانیاریبۆ ههمو کهسێکه، ههمو کهس بهئاسانی ئهتوانێت له پشتی کۆمپیوتهرهکهیخۆیهوه، وردترین زانیاری دهست بکهوێ. بهڵام حهیف، لهبهر ئهوهی لهکوردستانهکهی ئێمهدا زانیاری و ژمارهکان، تایبهت ئهوانهی پهیوهندییان بهداهاتی وڵات و موچهی کاربهدهستانی گهوره، وهزیرهکانی حوکمهت وپارلهمانتارهکانهوه ههیه، کهس نایانزانێ، منیش نهمتوانی له خشتهکهمدا بۆبهراورد، له تهنیشت موچهی ئهمانهی هۆڵاندهوه، موچهی ئهوانهی کوردستاندابنێم. وهلێ بهخشینی زانیاری لهسهر موچهی پارلهمانتار و وهزیرهکانیهۆڵاند، بۆ خۆیان زانیاری گرنگن و هوشیارییهک به کاربهدهستان و هاوڵاتییانیوڵاتهکهم ئهبهخشن.
ئهم خشتهیهی خوارهوه هی ههژارترین وڵاتی دنیانییه، بهڵکو هی یهکێک له وڵاته دهوڵهمهند و ئارامهکانی دنیایه. خشتهیموچهی پارلهمانی وڵاتێکه که عهدالهتی کۆمهڵایهتی چهسپاندوه، پاره وبهرههمی لێ زیاده و، بێکار نییه لهم وڵاته بیمهی بێکاری یان کۆمهڵایهتیوهرنهگرێ.
لهم وڵاته گهورهترین سهرچاوهی داهات، باجه. باجبهههمو جۆرهکانییهوه. سیستمی باج (تصاعدی) یه. ههتا موچه و داهات زۆر وگهورهبن، باجی زیاتریان لێ ئهدرێ به دهوڵهت. لهم وڵاته، ئهوانهشی بیمهیبێکاری و کۆمهڵایهتی وهرئهگرن، که دهوڵهت خۆی ئهیانداتێ، ئهبێ باجیدهرامهت بدهن. وهزیر و پارلهمانتارهکان، دهوڵهمهند و ههژاراکان،سهرمایهدار و کارتێلهکان، ههمویان باج ئهدهن، لهکهم کهم و، له زۆر زۆر. بهوشێوهیه: پاره له دهوڵهمهند وهرئهگێرێ و ئهدرێ بهههژار. نهک وهکوئهوهی له وڵاتی ئێمه روئهدات: ههمو شت بۆ کاربهدهستان و دهوڵهمهندهکان،ههژار و نهداراکانی وڵاتیش بۆ دۆزهخ.
خوێنهری بهڕێز!
ئهمخشتهیهی بهردهمت، خشتهی ساڵی 2004 ی موچهی ههر ئهندامێکی پارلهمانیهۆڵاندی و، بڕی ئهو باجهیه که ههر ئهندام پارلهمانێک به دهوڵهتی داوه.
موچهی بهناو (إسمی) ساڵی 2004 ی ئهندام پارلهمانێکێ هۆڵاندی (86125,25) ههشتاو شهش ههزار و سهدو بیست و پێنج ئیرۆ و بیست و پێنج ئیرۆ سێنت بوه.
موچهی سفت (صافی= حقیقی) ساڵی 2004 ی ههر ئهندام پارلهمانێکی هۆڵاندی (47،974،10) چل و حهوت ههزار و نۆسهد و حهفتاو چوار ئیرۆ و ده ئیرۆ سێنت بوه. واته مانگانهی ههر ئهندام پهڕلهمانێکی هۆڵاندی، ساڵی 2004، (3،997،84) سێههزار و نۆسهد و نهوهد و حهوت ئیرۆ و ههشتاو چوار ئیرۆ سێنت بوه.
ئهمخشتهیهی خوارهوه بڕی داهاتی ساڵانهی تاک (تاک لێرهدا ئهندام پهڕلهمانیهۆڵاندییه) و بڕی باجی داهاتی تاک دیاری ئهکات:
|
|
خانهی 1
|
خانهی 2
|
خانهی 3
|
خانهی 4
|
خانهی 5
|
|
زنجیره
|
داهاتی ساڵانهی تاک به یۆرۆ، له- بۆ
|
بڕی داهاتی باج لێدراو
|
رێژهی باجی دراو
|
بڕی باجی دراو به یۆرۆ
|
سافیی بۆ ماوه/ یۆرۆ
|
|
1
|
ههتا 17،046،00
|
17،046،00
|
34،15%
|
5،821،21
|
11،224،79
|
|
2
|
17،047،00- 30،631،00
|
13،584،00
|
41،45%
|
5،630،57
|
7،953،43
|
|
3
|
30،632،00- 52،226،00
|
21،596،00
|
42،00%
|
9،070،32
|
12،525،68
|
|
4
|
52،226،00 بۆ سهرهوه
|
33،896،25
|
52،00%
|
17،626،05
|
16،270،20
|
|
5
|
|
86،122،25
|
تێکڕا 44،3%
|
38،148،15
|
47،974،10
|
سهرچاوهیزانیارییهکانی ناو خشتهکه، به زبانی هۆڵاندی:
www.belastingdienst.nl/particulier/alsugaatwerken/alsugaatwrken-01.html
www.parlement.com/9291000/modulesf/gpqkwho0
شهرحی خشتهکهی سهرهوه:
1- ئهندام پارلهمانێکی هۆڵاندیموچهی (إسمی) ی ساڵانهی 86،122،25 ئیرۆیه (سهیری خانهی 2 زنجیرهی 5 بکه). بهڵام ئهوهی ساڵانه به (صافی) وهری ئهگرێ 47،974،10 ئیرۆیه (سهیری خانهی 5 زنجیرهی 5 بکه).
2- لانی کهمی موچه یان داهاتی ساڵانهی تاکهکهس لهموڵاته (17،046) حهڤده ههزار و چل و شهش ئیرۆیه.
3- کهس لهوه کهمتروهرناگرێ. جا ئهو کهسه ئیش بکا، یان نهخۆش بێ و لهماڵهوه کهوتبێ یاخوددهوڵهت بیژێنێ (بیمهی کۆمهڵایهتی و بیمهی بێکاری). لهبهر ئهوهیهههنگاوی یهکهمی باجی دهرامهت له (17،046) ئیرۆ وه دهست پێ ئهکات (سهیریخانهی 1 زنجیرهی 1 و، خانهی 2 زنجیرهی 1 بکه). لهو موچهی ساڵانهیه، له 34،15% باج ئهیبات. ئهوهی بهسافی، بۆ تاک ئهمێنێتهوه و ئهخرێته سهرژماره حسابهکهی (11،224،79) ئیرۆیه. مانگانه ئهکاته (935،39) نۆسهد و سیوپێنج ئیرۆ و 35 ئیرۆ سێنت.
4- ئهگهر موچهی صافی (خانهی 5 زنجیرهی 5) ساڵانه، له موچهی إسمی ساڵانهی (خانهی 2 زنجیرهی 5) دهربکهی ئهمێنێتهوه "(38،148،15) سهیری خانهی 4 زنجیرهی 5 بکه"، بهوشێوهیه دهرئهکهوێ، ساڵانهپارلهمانتارێک (38،148،15) ئیرۆ باج ئهدات به دهوڵهت. یانی رێژهی 44،3% موچهکهی، باجی داهات لێی ئهسهنێتهوه (سهیری خانهی 3 زنجیرهی 5 بکه).
5- وهکو له خانهکانی 1- 4 و زنجیرهکانی 1- 4 ی خشتهکهدا دیاره، سیستمێکههیه بۆ باجی داهات. سهیر بکه چۆن تێکڕای موچهی ساڵانهی ئهندام پارلهمانێکئهکرێ به چوار بهشهوه، ههر بهشهی رێژهیهک له موچهکهی باجی داهاتئهیبات. ئهم سیستمه له باجی داهات پێی ئهوترێ باجی ههڵکشاو (الچریبهالتصاعدیه). ههتا موچهکهت، یان داهاتت زۆرتر بێ، پارهی زۆرتر ئهدهیت بهباج.
رهنگه ههبێ بڵێ: نهمانوت موچهی ئهندامانی پارلهمانی کوردستانکهمترین موچهیه! ئهها ئهمه نمونهیهک! (3997،84) ئیرۆ، به دیناری ئێراقی (ئهگهر 1 ئیرۆ = 1600 دینار) ئهکاته (6،396،544) شهش ملێون و سێ سهد ونهوهد و شهش ههزار و پێنج سهد و چل و چوار دینار. ئهگهر موچهیپهڕلهمانتارێکی کوردستان (4،500،00) چوار ملێون و پێنج سهد ههزار دینار بێ،ئهوا پهڕلهمانتارێکی هۆڵاندی مانگانه (1،896،544) یهک ملێون و ههشت سهد ونهوهد و شهش ههزار و پێنج سهد و چل و چوار دیناری ئێراقی زیاتر لهپارلهمانتارێکی کوردستان وهرئهگرێ.
بهڵام: پارلهمانتارههۆڵاندییهکه ههمو مهسرهفێک لهو موچهیهی ئهکا: بیمهی تهندروستی، بیمهیمردن، رێژهیهک بۆ دایرهی خانهنشینی، پارهی ئاو، کارهبا، غاز، کرێی خانو، کرێیإشتراکی: تهلهفۆن، تهلهفزێون و ئینتهرنێت، کرێی هاتن و چون، مهسرهفی ژیانیرۆژانه، وهکو گۆشت، برنج و نان. بۆ نمونه: کیلۆیهک گۆشت ئهکڕێ به (16000)* شازده ههزار دیناری ئێراقی. یهک کیلۆ برنج ئهکڕێ به (کهم/ زیاد 3200) سێههزار و دووسهد دینار. نانێکی ساردهوهبوی ئیعاشه (گریمان نانی ئێراقیبهکارهێنا) به (375) سێ سهدو حهفتاو پێنج دینار. یهک لیتر بهنزین ئهکڕێ به (2240- 2432) دیناری ئێراقی. کرێی گواستنهوهی 1 کهس/ 1 کم به شهمهندهفهرئهکاته (276) دینار. یانی ئهگهر له سلێمانی یهوه بچێت بۆ ههولێر ئهبێ (69120) شهست و نۆ ههزار و سهد و بیست دینار بدات به کرێی گواستنهوه.
ئهگهر بهوشێوهیه حسابمان کرد، دهرئهکهوێ پارلهمانتارێکی کوردستانله ئهندام پارلهمانێکی هۆڵاندی موچه زیاتر وهرئهگرێ. خۆ ئهگهر ئهوهشلهبهرچاو بگرین که، له کوردستان بیمهی تهندروستی و بیمهی مردن نین،پێویستییهکانی رۆژانه ههرزانترن، کرێی غاز، ئاو، کارهبا، تهلهفۆن،تهلهفزێون و نرخی بهنزین، نزیک به خۆڕایین، یان زۆربهی جار نایدهن، ئهوادهرئهکهوێ که، موچهی پارلهمانتارێکی کوردستان زۆر زۆر له موچهیپارلهمانتارێکی هۆڵاندی زیاتره.
لهبهر ئهوه پێم سهیر بو کهبهڕێزان کاک عهدنان مفتی و خاتو کوێستان محهمهد لهخۆیانهوه، بێ ئهوهیزانیارییان ههبێ، قسهی وهها ئهکهن. قسهی وهها لهم وڵاته ئهچێته خانهیچهواشهکردنی ڕای گشتیه وه. لهکاتی وادا بکهر سزای قانونی ئهدرێ. بهتایبهتئهگهر کهسایهتی گشتی (شخصیات عامه) بن، وهکو ئهندام پهڕلهمان و وهزیر ولهوان گهورهتر.
* * * بهشی دوهم بریتێ ئهبێ له شهرحکردنی موچهیوهزیرهکانی حوکمهتی هۆڵاند. که زۆر له موچهی ئهندام پارلهمان زیاتره.
----------------------------------------------------------- * ههمونرخهکان به پارهی ئێراقی، لهسهر ئهو بناخهیه دانراون که، 1 ئیرۆ = 1600دینار.